جشنواره تعاونی های برتر سال ۹۶

تعاونی‌های نوین؛ دروازۀ ورود اشتغال

تعاونی‌های نوین؛ دروازۀ ورود اشتغال

حمید آماده

استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی

 

تبیین نقش و جایگاه تعاونی‌ها در ایجاد و توسعۀ اشتغال را از چند زاویه می‌توان مورد‌بررسی قرار داد. نخست اثرات مستقیم تعاونی‌ها در اشتغال مد‌نظر قرار می‌گیرد. از این منظر تفاوت قابل‌توجهی میان تعاونی‌ها و بنگاه‌های خصوصی یا سرمایه‌ای (Investor owned firm) وجود ندارد. درواقع، با‌توجه‌به اینکه تشکیل هر تعاونی و فعالیت آن مستلزم وجود سرمایه است، با سرمایه‌گذاری در تعاونی تعدادی شغل ایجاد می‌شود. به‌عنوان‌مثال در سال ۱۳۹۵ گفته می‌شود ۱۰ درصد مشاغل ایجاد‌شده در اقتصاد کشور از‌طریق تشکیل تعاونی‌ها صورت گرفته است. البته در این زمینه برای تعاونی‌ها می‌توان مزایایی همچون کوچک‌بودن، نیاز به سرمایۀ اندک، نفوذ جغرافیایی بالا، پراکندگی چشمگیر و حضور در مناطق کمتر توسعه‌یافته و مواردی از این قبیل را برشمرد. این ویژگی‌ها در شرایطی که نیاز به ایجاد شغل در گسترۀ بزرگ‌تری از اقتصاد وجود داشته باشد، می‌تواند در رفع فقر و محرومیت و ایجاد محرک‌های اشتغال در مناطق مختلف کشور مفید و مؤثر باشد.

اما اثرات غیرمستقیم تعاونی‌ها در اشتغال می‌تواند بر اثرات مستقیم آن ارجحیت داشته باشد. به همین دلیل توجه به اثرات غیرمستقیم تعاون در اشتغال از اهمیت بسیاری برخوردار است و توصیه می‌شود سیاست‌گذاران و مدیران بخش تعاونی کشور بیشتر تمرکز و توجه خود را متوجه اثرات غیرمستقیم تعاون در اشتغال کنند.

در زمینۀ اثرات غیر‌مستقیم نیز ابعاد مختلفی را می‌توان مورد‌توجه قرار داد. اولین بُعد مبتنی بر توسعۀ کارآفرینی است. در‌واقع تعاونی‌ها می‌توانند کارآفرینی جمعی ایجاد کنند. در شرایط عادی و در یک بنگاه سرمایه‌ای، یک کارآفرین طرحی را تعریف کرده و آن را توسعه می‌دهد. برای اجرای آن، سرمایه تهیه می‌کند و ریسک‌ها را تقبل کرده و طرح را به مرحلۀ اجرا و تولید می‌رساند و در این مسیر اشتغال هم ایجاد می‌شود. اما در شرایطی که فرد کارآفرین وجود نداشته باشد یا به‌صورت انفرادی امکان تأمین سرمایه و تقبل ریسک‌های مختلف وجود نداشته باشد، این ساختار تعاونی است که می‌تواند با ایجاد کارآفرینی جمعی مشکل نبود قدرت کارآفرینی جبران کند. در ساختار تعاونی، جمعی از افراد یا بنگاه‌های اقتصادی که نیازهای مشترک دارند، ریسک‌ها را پذیرفته و به جذب سرمایه اقدام می‌کنند و چون فرایند کار جمعی است می‌توانند کار خود را با سرمایه‌های کوچک شروع کنند. از این منظر تعاونی با این ساختار می‌تواند برای صاحبان حرفه که در حالت عادی نمی‌توانند شغلی به دست آورند یا اقدام به سرمایه‌گذاری خصوصی کنند، اشتغال پایدار ایجاد کند. همچنین در این ساختار، گروه صاحبان حرفه یا بنگاه‌ها که دارای نیاز مشترک هستند می‌توانند افراد دیگری را نیز به کار گیرند و این می‌تواند زمینه‌ساز تاثیر تعاونی بر ایجاد اشتغال فزاینده باشد.

از بُعد دیگر، تعاونی که در نتیجۀ نیاز مشترک تولید‌کنندگان کوچک یا صاحبان حرفه و تخصص ایجاد شده باشد، می‌تواند سود و بازده بالایی را برای اعضای خود ایجاد کند. این سود می‌تواند توسط تولیدکنندگان یا صاحبان حرفه که عضو تعاونی هستند سرمایه‌گذاری شود و در نتیجه منجر به افزایش تولید و اشتغال شود. در این زمینه می‌توان به تعاونی‌های بازاریابی، تعاونی‌های فرآوری، تعاونی‌های تأمین نیاز تولید‌کنندگان یا انواع تعاونی‌های خدماتی ازجمله تعاونی‌های خدمات بهداشتی اشاره کرد که ضمن حذف واسطه‌ها از بازار، می‌توانند سود و ارزش افزوده چشمگیری را برای اعضای خود ایجاد کنند و امکان تعامل سازندۀ واحدهای تولیدی در زنجیرۀ بازار تا مصرف‌کننده نهایی را نیز فراهم کنند.

از دیگر اثرات غیر‌مستقیم تعاونی‌ها در اشتغال می‌توان به نقش تعاونی‌ها در بهبود فضای کسب‌و‌کار اشاره کرد. تعاونی‌ها به طور کلی و تعاونی‌های نوین به طور اخص بر مبنای اعتماد و مشارکت ایجاد می‌شوند. اعتماد بین اعضا، اعتماد بین تعاونی و مشتریان، اعتماد و شفافیت در امور مالی، اعتماد و شفافیت در قیمت‌گذاری محصولات و خدمات و مشارکت اعضای تعاونی که مالکان تعاونی نیز هستند، در امور مختلف تعاونی  از جمله ویژگی‌های این نوع از تعاونی‌ها هستند. با ایجاد و توسعۀ تعاونی‌های نوین این اعتماد و شفافیت ایجاد شده و گسترش می‌یابد. همچنین افزایش روحیۀ مشارکت نیز از دیگر دستاوردهای این تعاونی‌ها به شمار می‌رود. با‌توجه‌به اینکه ارتقای اعتماد و شفافیت از از شروط اصلی و پایه‌ای توسعۀ فضای کسب‌و‌کار به شمار می‌روند، تعاونی‌ها می‌توانند در صنایع و رشته فعالیت‌های مختلف به بهبود و توسعۀ فضای کسب‌و‌کار کمک کنند.

گسترش تعاونی‌هایی با ویژگی‌های ذکر‌شده، در بلندمدت می‌تواند به شفافیت فضای اقتصاد و بازار و نیز بهبود فضای کسب‌و‌کار منجر شود که در‌حال‌حاضر ازجمله مشکلات اقتصادی مهم کشور است. ایجاد شفافیت در بازار کار و توسعۀ فضای کسب‌و‌کار از جمله فرایندهایی است که می‌تواند ایجاد شغل به‌وسیلۀ خود فعالان اقتصادی را توسعه دهد و در‌نتیجه به ارتقای اشتغال پایدار در اقتصاد منجر شود.

قابل‌ذکر است که ابعاد اثرگذاری بخش تعاون در اشتغال به‌طور حتم گسترده‌تر از چیزی است که در این نوشتار بیان شد؛ اما مواردی که ذکر شد گوشه‌ای از اثرات مثبت تعاون در ایجاد اشتغال است. باید توجه داشت که اثرات بیان‌شده در صورتی به‌طور کامل قابل‌احصا و دستیابی هستند که به ساختار تعاونی‌ها و ایجاد و توسعۀ تعاونی‌های نوین در کشور توجه شود. تأکید بر تعاونی‌های تولیدی و اصرار بر توسعۀ آن‌ها، اقتصاد کشور و اقتصاد بخش تعاونی را از بسیاری از مزایای اقتصادی تعاونی‌ها که به اغلب آن‌ها پرداختیم، محروم می‌کند. بنابراین لازم است برای توسعۀ الگوهای نوین تعاونی در کشور اهتمام لازم صورت پذیرد.

ارسال دیدگاه